Вы на странице "1917 - 1941 гады"

 

1917 - 1941 гады 
     Першая сусветная вайна давяла Расію да глыбокага крызісу – ваеннага, эканамічнага, палітычнага. Надзвычай цяжка склаўся лёс Беларусі. Ва ўсходніх раёнах, на Шклоўшчыне ў тым ліку, становішча было таксама цяжкім. У краіне наспяваў рэвалюцыйны выбух. І ў лютым 1917 года ён адбыўся. Паступова атрымалася двоеўладдзе – своеасаблівае перапляценне ўлады буржуазіі – Часовага ўрада і згодніцкіх саветаў. Выканаць волю народных мас – забяспечыць мір – усім людзям, зямлю сялянам, фабрыкі і заводы – пад кантроль мас – яны не маглі і не хацелі з прычыны класавых інтарэсаў. Наспявала рэвалюцыя, якая б здольна была ажыццявіць інтарэсы мільёнаў працоўных, прывесці да новага грамадзянскага ладу.
     У кастрычніку 1917 года паўсталі рабочыя і рэвалюцыйна настроеныя салдаты ў Петраградзе. Часовы урад быў звергнуты. Другі усерасійскі з’езд Саветаў прыняў доўгачаканыя народам Дэкрэты аб міры, аб зямлі, утварыў новы ўрад – Савет Народных Камісараў Рсійскай рэспублікі на чале з У. І. Леніным. Кастрычніцкая рэвалюцыя, атрымаўшы перамогу ў цэнтры Расіі, стала пашырацца па ўсёй краіне.
     19 лістапада 1917 года тадышні Магілёўскі Савет прызнаў Савецкую ўладу.
     У Шклове і валасцях, якія пазней увайшлі ў склад раёна, Савецкая ўлада таксама ўсталявалася ў лістападзе 1917 года.
     Паступова Саветы ставралі свае органы кіравання, скасавалі земствы, управы і іншыя ўстановы былога Часовага ўрада.
     18 лютага 1918 года кайзераўская Германія, спыніўшы раней дасягнутае перамір’е, кінула больш за 50 германскіх і аўстра-венгерскіх дывізій у наступленне супраць Савецкай Расіі. Сіл на барацьбу з агрэсарам не хапала, і ўжо ў першыя тыдні на цэнтальным напрамку праціўнік захапіў Мінск, Полацк, Оршу, значную частку Магілёўскай губерні, у тым ліку правабярэжную частку валасцей Шклоўшчыны. Акупанты разграмілі саветы, адабралі ў рабочых і сялян усё, што яны атрымалі ад рэвалюцыі, няшчадна разбуралі прадпрыемствы, адымалі жывёлу, хлеб, вывозўілі ў Германію нарабаванае і нават людзей.
     Пасля вызвалення ад інтэрвентаў у ходзе ліпеньскага (1920) наступлення Чырвонай Арміі на тэрыторыі Беларусі пачалося аднаўленне Савецкай улады. Ажыццяўлялася гэта па-ранейшаму ў надзвычай складаных умовах. Заставалася складанай абстаноўка на граніцах, не пакончана было з бандэтызмам, народная гаспадарка за годы імперыялістычнай і грамадзянскай войнаў прыйшла ў поўны заняпад.
     Аднак намаганнымі партыйцаў і шырокіх працоўных мас жыццё, хоць і марудна, уваходзіла ў мірную каляіну.
     Адразу ж пасля вызвалення ад кайзераўскіх акупантаў аднавілася дзейнасць сацыялістычнай маладзёжнай арганізацыі. Яна была перайменавана ў раённую арганізацыю камуністычнага Саюза моладзі (кіраўнікамі былі Я. Качурын, В. Лейзяровіч, А. Ерухімовіч, Л. Марголін).
     У Заходскім сельскім Савеце камсамольская арганізацыя была створана ў 1924 годзе.
     З успамінаў першага сакратара камсамольскай арганізацыі Заходскага сельскага Савет, падпалкоўніка ў адстаўцы Котава Арцёма Раманавіча.
     «Камсамольская арганізацыя была створана ў 1924 годзе пры Заходскім сельскім савеце, асобна ў школе камсамольскай арганізацыі не было.
     Першым сакратаром камсамольскай арганізацыі быў абраны Котаў Арцём Раманавіч з вёскі Ніжнія Сажалкі, які адначасова быў абраны старшынёй комплексу ўзаемадапамогі (беднаты) пры Заходскім сельскім Савеце.
     Камсамольская арганізацыя ў той час налічвала каля дзесяці чалавек:
     1. Котаў Арцём Раманавіч
     2. Іваноў Данііл Барысавіч
     3. Ярмоленка Адам Андрэевіч
     4. Лыткоў Мікалай Андрэевіч
     5. Лыткоў Зміцер Харытанавіч
     6. Гармачоў Арцём Іванавіч
     7. Гармачоў Фядос Іванавіч
     8. Кунцоў Арцём
     9. Чэлачаў Іван Сафронавіч
     10. Падаляк – два браты з вёскі Заходы.
     Камсамольцы тых часоў актыўна ўдзельнічалі ў грамадскай рабоце, дапамагалі савецкай уладзе ў распаўсюджванні пазыкі сярод насельніцтва, зборы падаткаў з насельніцтва, хлебозагатоўкі і інш.
     У камсамольскай арганізацыі рэгулярна праводзіліся сходы, камсамольцы займаліся палітпадрыхтоўкай, выступалі з палітінфармацыямі сярод насельніцтва. Удзельнічалі ў мастацкай самадзейнасці і арганізоўвалі пастаноўкі пры клубе.
     Па-рознаму склаўся іх далейшы лёс, як і лёс многіх другіх. Адны загінулі ў барацьбе за Савецкую ўладу, іншыя працягвалі справу рэвалюцыі.
     Першы сакратар камсамольскай арганізацыі ў 1926 годзе быў прыняты ў члены Камуністычнай партыі.
     З 1928 па 1935 год Арцём Раманавіч працаваў на кіруючай партыйнай рабоце ў Сібіры.
     У 1935 годзе быў прызваны ў Савецкую Армію.
     У 1939 годзе ўдзельнічаў у баях з японцамі на Халхін-Голе ў пасадзе камісара палка. З 1941 па 1945 гады ўдзельнічае ў Вялікай Айчыннай вайне ў пасадзе намесніка камандзіра па палітрабоце. Адказны сакратар дывізіённай парткамісіі, і намеснік начальніка палітаддзела дывізіі.
     У баях за Радзіму цяжка паранены двойчы. За ўдзел у баях узнагароджаны шаснаццаццю ўрадавымі ўзнагародамі з іх тры ордэны «Айчыннай вайны».
     У канцы 20-х – пачатку 30-х гг. перабудова вёскі згубіла сувязь з паступовым каапераваннем на аснове добраахвотнага аб’яднання гаспадарак і ператварылася ў прымусовую калектывізацыю. Першы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі БССР прадугледжваў аб’яднаць у калгасы і саўгасы 18–20% сялянскіх гаспадарак.
     Калектыўныя гаспадаркі ствараліся ў двух формах – калгасы і саўгасы. Сяляне не ўспрымалі ідэю калектывізацыі, між тым пачалася гонка за тэмпамі. Ажыццяўленне калектывізацыі базіравалася на 3-х партыйна-дзяржаўных дырэктывах: ад 3 студзеня 1930 г. «Аб мерапрыемствах па ліквідацыі кулацкіх гаспадарак у раёнах суцэльнай калектывізацыі», ад 5 студзеня 1930 г. «Аб тэмпах калектывізацыі і мерах дапамогі дзяржавы калгаснаму будаўніцтву» і ад 1 лютага 1930 г. «Аб ліквідацыі кулацтва як класа».
     На пачатку 20 стагоддзя ў вёсцы Еўдакімавічы было 57 двароў, 238 жыхароў.
     З 20 жніўня 1924 г. вёска Еўдакімавічы ўваходзіць у склад Заходскага сельскага савета Лупалаўскага раёна.
     З 2 сакавіка 1931 года вёска Еўдакімавічы ўвайшла ў склад Шклоўскага раёна ў Заходскі сельскі Савет.
     З 20 лютага 1938 г. вёска Еўдакімавічы ўваходзіць у склад Магілёўскай вобласці.
 

     У кастрычнику 1931 годзе ў вёсцы Еўдакімавічы арганізаваны калгас імя Молатава.
     Першым старшынёй калгаса быў Гапееў Яўхім, а ў 1932 годзе старшынёй стаў Галчэй Парфён.У 1935 годзе старшынёй быў Іваноў Андрэй Сідаравіч, а з 1936 года старшыня Галавач Сцяпан Ільіч.
     Першымі калгаснікамі былі: Галчэй Парфён, Ваўкоў Лаўрэн, Гапееў Яўхім, Гапееў Пётр, Гапееў Васіль, Іваноў Ілля, Іваноў Ягор, Іваноў Рыгор, Іваноў Фёдар, Казімірава Матрона, Кадачкін Васіль, Шэпаў Сцяпан, Шэкутнеў Антон, Чэлачаў Сафрон і іншыя.
     У карыстанні калгаса налічвалася: 360 га зямлі, 8 кароў, 20 коней, 8 гумен, 4 сенавалы, 16 плугоў, 16 барон, 16 вазоў.
     Першы трактарыст з’явіўся ў калгасе ў 1933 годзе.
     Першымі жанчынамі трактарысткамі былі – Іванова Марыя Ільінічна, Казімірава Ганна Сідараўна. Першы шафёр – Вашчанка Цімафей Карпавіч. Першыя механізатары – Кадачкін Іван Мікітавіч, Вашчанка Цімафей Карпавіч.
     Першымі даяркамі былі Кадачкіна Ганна Іосіфаўна, Галавач Еўдакія Сцяпанаўна.
     У паляводстве працавалі: Васільева Марыя Сідараўна, Іванова Праскоўя Сідараўна, Волкава Марыя Васільеўна, Казімірава Анастасія Васільеўна, Кавалёва Марыя Барысаўна, Вашчанка Агаф’я Захараўна, Казіміраў Цімафей Захаравіч, Цішкоўскі Міхаіл Якаўлевіч, Цішкоўская Кацярына Сідараўна.
     Першыя даглядчыкі жывёлы – швагеры Васіль Барысавіч, Бараноўскі Мікалай Паўлавіч.
     Першымі работнікамі культуры да вайны былі Соф’я Каганова – загадчыца бібліятэкай, якая знаходзілася ў будынку старога сельсавета.
     Іван Галуза – загадчык бібліятэкі, якая была перанесена ў адно з памяшканняў царквы.
     Першыя настаўнікі з 1930 па 1941 гады: Пабаха Зінаіда, Кулачкова Марыя (піянерважатая), Панкаў, Аляксеенка, Шадурын (дырэктар школы).»
     У 1933 годзе кагас імя Молатава аб’ядноўваў 36 гаспадарак.
     З успамінаў Кадачкінай Еўдакіі Пятроўны
     «Вестку аб звяржэнні царызму прынеслі ў в. Еўдакімавічы ваенныя людзі, якія прыехалі з раёна. Яны распавядалі аб тым, што кулакоў будуць раскулачваць, а зямля будзе належаць сялянам, простаму народу.
     Цяжка было жыць. Працавалі на сваім кавалачку зямлі, аралі, сеялі каноплю. Малацілі ўручную. Працавалі дзень і ноч, пралі, ткалі, шылі. Хадзілі пешшу на кірмаш у Магілёў, Шклоў, прадавалі палатно тонкай пражы, ягады,грыбы, каб быў нейкі заробак.
     У кулакоў тады былі добрыя дамы, былі свае малатарні, аралі па 20 га зямлі.
     Толькі ў 1931 годзе стаў арганізоўвацца калгас. Людзі сталі запісвацца ў калгас, неслі свае хамуты, плугі, колы. У каго было па 2 каровы, адну пакідалі, а другую аддавалі. Зерне, бульбу здавалі. Спачатку і ў калгасе цяжка даводзілася. Вясной засявалі зямлю сваім збожжам, бульбай. Ціснулі потым ўручную, коней было мала. Самі калгаснікі пабудавалі кароўнік. З часам у калгасе стала жыць нашмат лягчэй. Называўся калгас імя Молатава.
     Першымі ў калгас запісаліся 16 чалавек, сярод іх браты Івановы – Іван, Ягор, Рыгор, Кадачкін Васіль, Гапеевы Васіль і Пётр, Чэлачаў Іван, Гапееў Яўхім, Казімірава Матруна, Ваўкоў Лаўрэн і іншыя.
     Старшынёй выбралі Гапеева Пятра. Пазней старшынёй быў Гапееў Яўхім, але ён быў забіты нечай варожай рукой, калі ехаў з горада. Шмат цяжкасцяў было, таму не ўсе людзі адразу ішлі ў калгас. Але паступова жыць у калгасе стала лепш, лягчэй усім разам працавалася. Людзі бачылі гэта і запісваліся ў калгас.»
     Успаміны, запісаныя са слоў Барыса Іванова, Вольгі Арловай, Ісакова Уладзіміра, Чапялінскага Пятра, Кавалёва Кірыла– запісана ў 2003 годзе Галакавым Цімафеем Ульянавічам.
     «У 1922 годзе паўсюдна праводзілася землекарыстанне, гэта значыць рассеяннее сялянства па хутарах. У 1927 годзе быў арганізаваны Заходский сельскі Савет. Першым старшынёй быў Я. Раманаў. Час ішоў, сельсавет пашыраўся, былі ўтвораны Нічыпаравічскі і Падгайскі сельсаветы, але потым адбылося аб’яднанне.
     Самая маладая вёска на тэрыторыі сельсавета – Мікалаеўка, якая ўтварылася на месцы ляснога масіва ў 1898 годзе. Першым пасяленцам быў Карнееў, які адкупіў ў дзяржаве 10 дзесяцін зямлі разам з лесам.
     Ужо ў пачатку 1927 года пачалася калектывізацыя ў сельскай гаспадарцы.
     У 1929 годзе ў Заходскім сельскім Савеце быў створаны першы калгас
     у вёсцы Пруды – «Бальшавік Дняпра» і першым старшынёй быў Баранкевіч Емяльян.
     У вёсцы Еўдакімавічы – калгас ім. Молатава ў 1931 годзе.
     У вёсцы Заходы – калгас «2-гі з’езд Саветаў».
     У вёсцы Азер’е – калгас «Перамога» ў 1933 годзе.
     У вёсцы Астравец – калгас «Чырвоны Астравец»
     Калектывізацыя рухалася з цяжкасцю. У в. Азер’е ствараўся калгас тройчы. Усе работы ў калгасах выраблялі ўручную і на коннай цязе. Але паступова дзяржава забяспечвала калгасы дробным інвентаром, а ўжо ў 1935 годзе арганізаваны МТС. Калгасы станавіліся на сацыялістычны шлях развіцця, але пачалася вайна. Усе калгасы былі спустошаныя.
     З успамінаў Іванова Барыса Сідаравіча
     «Вестка аб звяржэнні царызму і аднаўленні Савецкай улады дайшла і да вёскі Еўдакімавічы. У вёску гэтую вестку прывезлі упаўнаважаныя з раёна. Апранутыя яны былі ў ваенную форму, з вінтоўкамі. Яны сабралі ўсіх людзей у цэнтры вёскі, ў самай вялікай хаце. Яны сказалі, што скончылася панаванне памешчыкаў і капіталістаў і ўлада перайшла ў рукі рабочых і сялян. Для большасці людзей гэта было незразумела. Многія баяліся гэтых падзей , многія былі супраць рэвалюцыі. Але людзі, якія прыехалі з раёна, тлумачылі і пераконвалі ў тым, што Совестская ўлада адзіная, якая можа прынесці простаму народу шчасце.
     Калі пачалася грамадзянская вайна, каго забралі ў армію ваяваць за ўладу Саветаў.
     Пасля вайны ў вёсцы правялі падзел зямлі. Зямлю ў кулакоў адабралі і аддалі сялянам. Хоць і была ў людзей зямля, жылі дрэнна і галадалі. У многіх не было коней, араць даводзілася на сабе. У гэты час зноў сталі прыязджаць людзі з раёна. Яны агітавалі за стварэнне калгасаў, каб працаваць разам і ўсе пароўну дзяліць паміж сабой.
     У вёсцы калгас стаў існаваць з 1931 года. Аб’ядналі плугі, бароны, кароў, свіней. Спачатку людзі не ішлі ў калгас, таму што баяліся. Ды і кулакі, якія жылі ў вёсцы, вялі агітацыю супраць Савецкай улады, супраць калгасу. Але з імі Савецкая ўлада хутка расправілася. У іх адабралі зямлю, інвентар, жывёлу, а саміх выслалі ў Сібір.
     Людзі ўсё больш актыўна ўступалі ў калгас. Абралі старшыню. Гэта быў Гапееў Яўхім»
     Складаныя абставіны склаліся на Шклоўшчыне, як і ва ўсёй краіне, у надзвычай супярэчлівыя 30-я гады. З аднаго боку – аб гэтым красамоўна сведчаць матэрыялы і дакументы, змешчаныя ў хроніцы «Памяць», – упартая, самаадданая праца па ажыццящленні планаў першых, перадваенных пяцігодак. Людзі радаваліся поспехам, якія ўдавалася дасягнуць калектывам прадпрыемстваў. Менш стала «перагібаў» у развіцці сельскагаспадарчай вытворчвсці. Няпроста і нялёгка прайшоўшая калектывізацыя змяніла ўвесь уклад сялянства, масы насельніцтва на сацыялістычных асновах.
     Паступова адыходзілі ў нябыт непісьменнасць, бескультур’е. У цэхі прадпрыемстваў, на калгасныя палі і будаўнічыя пляцоўкі прыйшло новае пакаленне, якое вырасла ўжо пры савецкай уладзе. Настойліва імкнулася да новага жыцця, светлай будучыні, аб якой марыла пакаленне бацькоў. Не ўсё чаго жадалі, здзяйснялася, і тым не меншлюдзі радаваліся ўсяму, што дапамагала «жыць лепш і весялей», як калісьци спявалі. Так было дакладней, хацелася, каб было.
     Але ж сапраўднасць мела (аб чым у хроніцы нямала сказана) і адваротную старонку: прыносіла не толькі добрае, а і многа гора для людзей. Гаворка ідзе аб трагічным лёсе соцень грамадзян раёна, несправядліва абвінавачаных у «шпіянажы і шкодніцтве», іншых «грахах». Рэалізацыя вядомага тэзіса Сталіна аб стварэнні класавай барацьбы па меры руху да сацыялізму, дэфармацыя ўлады, беззаконне, як і многія іншыя фактары, – усё гэта нанесла краіне велізарную шкоду, прывяло да масавых рэпрэсій супраць дастойных людзей – партыйных, савецкіх і гаспадарчых кіраўнікоў, настаўнікаў, культпрасветработнікаў, медыкаў, рабочых і сялян. Трагічнымі былі «метады»правядзення суцэльнай калектывізацыі, барацьбы з кулацтвам. Менавіта тады, асабліва ў 1937–1938 гадах, была арыштавана. Накіравана ў ВПЛ, выслана за межы рэспублікі, знішчана найбольшая колькасць жыхароў Шклоўшчыны. Нездарма трыццатыя гады ўвайшлі ў нашу гісторыю як гады «вялікага тэрору», жорсткай дзейнасці судовых, а яшчэ ў большай меры пазасудовых органаў: «двоек», «троек», асобных нарад, калегій АДПУ, НКУС, КДБ і інш. Палітычныя рэпрэсіі надоўга ўсялілі ў свядомасць многіх жыхароў падазронасць, недавер’е, страх. Людзі вырошчвалі хлеб, гадавалі дзяцей, займаліся мірнайстваральнай працай і раптам станавіліся «ворагамі народаў», страчвалі свабоду, часта жыццё. Якія толькі абвінавачванні не прыпісваліся ім: і ўдзельнікі «антысавецкіх, дыверсійна-тэрарыстычных, контррэвалюцыйных арганізацый», і «агкнты замежных разведак». Прыцягваліся да адказнасці за антысавецкую прапаганду, распаўсюджванне контррэвалюцыйных чутак, агітвцыю супраць калгасаў, шкодніцтва і інш.
     Няпроста было тады разабрацца у тым, што адбывалася. Многія верылі, што быццам сярод нас жывуць ворагі, тамупадтрымлівалі органы НКУС, КДБ, якія, уласна кажучы, вялі «непрамірымую» барацьбу з імі ж. Толькі праз гады мы даведаліся праўдзіва аб тых, хто без віны загінуў у турмах, спецпасяленнях, засценках НКУС. Сотні тысяч сялян раёна аказаліся рэпрысаванымі ў адміністрацыйным парадку (раскулачаны) і высланы на Поўнач, Урал, у Сібір…
 
Ад часоў першабытных
1917 - 1941 гады
Край у гады ВАВ
1941 - 1945
1945 - да нашых дзён 
Аграгарадок Еўдакімавічы 
213004, Могилёвская обл., г.Шклов ул.Советская д.2
E-mail: Shklov-cbs@yandex.ru
тел. 8(0239)-32-141; 8(0239)-31-460
Design and development Victoria Voronkova